Zwyrodnienie stawu kolanowego

Najważniejsze informacje

• Gonartroza to przewlekła, postępująca artroza stawów kolanowych ze zużyciem chrząstki.
• Objawy gonartrozy: ból kolana przy chodzeniu i schodach, obrzęk, sztywność, trzeszczenie.
• Diagnostyka: RTG stawów kolanowych w obciążeniu; zwężenie szpary stawowej i osteofity.
• Leczenie: NLPZ, fizjoterapia, iniekcje kortykosteroidów i kwasu hialuronowego, endoprotezoplastyka.

Co to jest gonartroza?

Gonartroza to medyczne określenie dotyczące zmian zwyrodnieniowych - artrozy, czyli przewlekłej, postępującej choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych - wyjaśnia ortopeda Rehasport Agnieszka Biały. Charakteryzuje się stopniowym zużywaniem chrząstki stawowej, która pełni funkcję amortyzacyjną, umożliwiającą gładkie poruszanie się kości w stawie kolanowym. W miarę postępu choroby chrząstka staje się cieńsza, ulega uszkodzeniu lub całkowitemu zniszczeniu, co prowadzi do powstawania bólu, obrzęku i ograniczenia zakresu ruchu w stawie. W chorobie tej proces degeneracji obejmuje również: kości więzadła, torebkę stawową oraz inne elementy tworzące staw kolanowy.

Leczenie gonartrozy ma na celu złagodzenie objawów i poprawę funkcji stawu. Obejmuje farmakoterapię (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne), fizjoterapię, zmiany w stylu życia (np. utrata wagi czy ćwiczenia wzmacniające), a w zaawansowanych przypadkach – interwencje chirurgiczne, takie jak artroskopia kolana czy endoprotezoplastyka stawu kolanowego. Nieleczona prowadzi do degeneracji stawu kolanowego, a wraz z wiekiem do niepełnosprawności ruchowej.

Jakie są przyczyny zwyrodnienia stawu kolanowego?

• Starzenie się - z wiekiem chrząstka stawowa naturalnie traci swoją elastyczność i zdolność do samoregeneracji, co zwiększa ryzyko uszkodzeń.
• Czynniki genetyczne - w niektórych rodzinach obserwuje się większą predyspozycję do rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów, co sugeruje dziedziczność tego schorzenia.
• Nieprawidłowości anatomiczne - nieprawidłowe ustawienie kończyn, np. koślawość lub szpotawość kolan, prowadzi do nierównomiernego obciążenia stawu i przyspieszenia procesu zwyrodnieniowego.
• Długotrwałe przeciążenie - regularne i intensywne obciążanie stawu kolanowego, na przykład związane z wykonywaniem zawodu lub uprawianiem niektórych dyscyplin sportu, zwiększa ryzyko zwyrodnienia.
• Kontuzje stawu kolanowego - urazy związane z więzadłami i łąkotkami, a także złamania w obrębie stawu oraz przebyte operacje, prowadzą do zwyrodnienia stawu w przyszłości.
• Nadwaga i otyłość - podwyższona masa ciała obciąża stawy, co przyczynia się do szybszego zużycia chrząstki stawowej.
• Choroby stawów - inne choroby stawów, zarówno ortopedyczne, jak i reumatologiczne lub autoimmunologiczne przyczyniają się do rozwoju zwyrodnienia kolana.

Chociaż wiele czynników przyczynia się do rozwoju zwyrodnienia kolana, jest to kombinacja wielu z nich. Ważne jest identyfikowanie i adresowanie możliwych przyczyn, aby opóźnić postęp choroby i złagodzić jej objawy.

Dane statystyczne

• Według oficjalnych danych WHO, w 2019 r. osteoartroza kolana dotyczyła 365 mln ludzi na świecie. Osteoartroza (wszystkich stawów) dotyczyła 528 mln ludzi, z czego kolano jest najczęściej zajętym stawem. 73% chorych przekracza 55 lat, a 60% stanowią kobiety.
• Na wczesnym etapie leczenia zachowawczego (edukacja, redukcja masy ciała, stopniowany trening i fizjoterapia) poprawa bólu i sprawności odczuwalna jest po ok. 8–12 tygodniach regularnych ćwiczeń.
• Gdy to nie wystarcza, zastrzyki dostawowe mogą przynosić ulgę od kilku tygodni do kilku miesięcy, a w przypadku wiskosuplementacji opisywano poprawę objawów przez ok. 6 miesięcy; natomiast po endoprotezoplastyce kolana pełny powrót do formy zajmuje kilka miesięcy lub dłużej, a obrzęk utrzymuje się nawet 3–6 miesięcy.

Jak się objawia zwyrodnienie kolana?

Zwyrodnienie stawu kolanowego wywołuje wiele różnych objawów, które różnią się intensywnością w zależności od stopnia zaawansowania choroby. Zwyrodnienie kolana rozwija się niezauważone, nie dając większych objawów w początkowej fazie. Dlatego pierwsze objawy są przez Pacjentów lekceważone. Trafiają oni do ortopedy w późniejszej fazie choroby, gdy zaczynają mieć trudności w chodzeniu i kiedy nasila się ból w przedniej części stawu kolanowego, a chodzenie po schodach staje się wyzwaniem.

Typowe objawy

• Ból kolana - to najbardziej charakterystyczny objaw choroby. Nasila się podczas chodzenia (ból kolana przy chodzeniu), kucania, schodzenia lub wchodzenia po schodach oraz po długim siedzeniu w jednej pozycji. Ból w obrębie kolana jest ostry, kłujący lub tępy i nasila się podczas aktywności. W późniejszej fazie choroby pojawiają się także charakterystyczne bóle nocne.
• Sztywność i ograniczenie ruchomości stawu - staw kolanowy staje się sztywny, co utrudnia wykonywanie codziennych aktywności fizycznych.
• Obrzęk stawu kolanowego - jest to spowodowane wysiękiem i pogrubieniem błony maziowej.
• Trzeszczenie - Pacjenci odczuwają trzeszczenie lub chrupanie w stawie kolanowym podczas ruchu.
• Wzrost ciepłoty skóry - skóra w okolicach stawu kolanowego jest zaczerwieniona i cieplejsza w dotyku z powodu występowania fazy zapalnej w chorobie zwyrodnieniowej.
• Utrata siły mięśniowej - mięśnie wokół stawu kolanowego, zwłaszcza czworogłowy uda, osłabiają się, co prowadzi do odczucia niestabilności kolana.

Jak można zdiagnozować zwyrodnienie stawu kolanowego?

W celu zdiagnozowania, czy mamy do czynienia ze zwyrodnieniem kolana, powinniśmy udać się do doświadczonego ortopedy. Podczas wizyty lekarz przeprowadzi z nami wywiad, pytając o charakterystykę bólu, okoliczności jego występowania, o wcześniejsze urazy, aktywność fizyczną, obciążenie genetyczne oraz inne objawy. Specjalista przeprowadzi również badanie fizykalne podczas, którego oceni nasilenie bólu, stabilność, obecność obrzęku, zakres ruchomości stawu kolanowego, siłę mięśniową a także funkcjonalność więzadeł i łąkotek.

Dla potwierdzenia diagnozy ortopeda zleci dodatkowe badania obrazowe. Podstawą diagnostyki choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego jest badanie radiologiczne (RTG stawów kolanowych w obciążeniu). Na zdjęciu rentgenowskim widać zwężenie przestrzeni stawowej (spowodowane utratą chrząstki), obecność osteofitów (narośli kostnych) oraz ewentualne deformacje kości. W ocenie struktur łącznotkankowych, w tym chrząstki, wykorzystuje się również rezonans magnetyczny (MRI), badanie ultrasonograficzne (USG). Po zebraniu wszystkich informacji lekarz ortopeda postawi diagnozę i zaproponuje odpowiednie leczenie.

Jak przebiega leczenie zwyrodnienia stawu kolanowego?

Niestety nie ma cudownego lekarstwa na zwyrodnienie kolan, ale istnieje wiele metod leczenia, które  pomagają złagodzić dolegliwości bólowe i poprawiają jakość życia, a nawet opóźniają postęp choroby. Wczesne wykrywanie gonartrozy ma kluczowe znaczenie dla procesu leczenia. Zaczyna się ono od metod niezabiegowych, czyli leczenia zachowawczego.

Leczenie zachowawcze 

• Zmiana stylu życia - niektóre zmiany w codziennym życiu chronią staw kolanowy i spowolniają postęp zwyrodnienia kolana.
• Regularna aktywność fizyczna - aby złagodzić ból i poprawić funkcjonowanie stawów zaleca się ruch, przechodząc z zajęć o dużym obciążeniu (bieganie lub tenis) na zajęcia o mniejszym wysiłku (takie jak pływanie lub jazda na rowerze).
• Utrata masy ciała - redukcja wagi znacząco obniża obciążenie stawu kolanowego i złagodzi dolegliwości bólowe.
• Ćwiczenia specjalistyczne - specjalne ćwiczenia mające na celu wzmocnienie mięśni wokół stawu kolanowego pomagają w stabilizacji stawu i zmniejszeniu bólu. Doświadczony fizjoterapeuta pomoże w opracowaniu odpowiedniego planu ćwiczeń.
• Urządzenia wspomagające – stosuje się dla odciążenia stawu celem zmniejszenia bólu; wykorzystanie ortezy pomaga w stabilizacji stawu i zmniejszeniu bólu.
• Farmakoterapia - niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), stosowane pod kontrolą lekarza, łagodzą ból i stan zapalny.
• Iniekcje - wprowadzenie kortykosteroidów bezpośrednio do stawu kolanowego przyniesie tymczasową ulgę w objawach, zwłaszcza przy występowaniu wysięków.
• Iniekcje kwasu hialuronowego - kwas hialuronowy działa jako smar w stawie i pomoże w poprawie ruchomości oraz zmniejszeniu bólu.

Czy zwyrodnienie kolana leczy się operacyjne?

Jeśli dolegliwości bólowe związane ze zwyrodnieniem stawu kolanowego nie ustępują po leczeniu niechirurgicznym i powodują niepełnosprawność, wówczas lekarz zaleci operację.

• Artroskopia - procedura, podczas której lekarz wprowadza do wnętrza stawu, przez małe nacięcia, kamery do diagnozowania i specjalistycznych narzędzi do leczenia problemów ze stawami, jak uszkodzenie łąkotki lub chrząstki stawowej.
• Osteotomia - procedura chirurgiczna polegająca na przecięciu i ponownym ustawieniu kości w celu zmniejszenia obciążenia uszkodzonej części stawu. Osteotomię kolana stosuje się w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów we wczesnym stadium, która uszkodziła tylko jedną stronę stawu kolanowego. Przenosząc ciężar ciała z uszkodzonej strony stawu, osteotomia złagodzi ból i znacząco poprawi funkcjonowanie stawu kolanowego dotkniętego gonartrozą.
• Endoprotezoplastyka stawu kolanowego - jest to wymiana stawu kolanowego na sztuczną endoprotezę. Zabieg ten jest zazwyczaj proponowany dla Pacjentów ze zwyrodnieniem kolana na zaawansowanym etapie, którzy nie reagują na inne metody leczenia.

Wybór odpowiedniej metody leczenia zależy od stopnia zaawansowania choroby, wieku Pacjenta, ogólnego stanu zdrowia oraz preferencji Pacjenta. Ważne jest regularne konsultacje z lekarzem ortopedą, aby monitorować postępy choroby i dostosowywać plan leczenia oraz właściwa rehabilitacja.

Trzeba pamiętać, iż materiał ten ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej ani podstawy do samodzielnej diagnozy lub leczenia. W przypadku dolegliwości lub wątpliwości skonsultuj się z lekarzem (np. ortopedą) lub fizjoterapeutą.

Powiązane artykuły:

• Poznaj inne możliwe przyczyny powodujące ból kolana w pozostałych obszarach tego stawu.
• Zwyrodnienie stawów - diagnoza, leczenie

Bibliografia:

• National Library of Medicine - Knee Osteoarthritis - Hunter Hsu; Ryan M. Siwiec. - 2023
• National Library of Medicine - The Epidemiology, Etiology, Diagnosis, and Treatment of Osteoarthritis of the Knee Joern W.-P. Michael, PD Dr. med.,*,1 Klaus U Schlüter-Brust, Dr. med.,1 and Peer Eysel, Prof. Dr. med.1
• Physiopedia - Knee Osteoarthritis - Fien Selderslaghs, Laura Van Der Perren, Mirabella Smolders, Liese Magnus
• Medical News Today - The stages of osteoarthritis of the knee - Medically reviewed by Brenda B. Spriggs, M.D., MPH, FACP — By Valencia Higuera — Updated on April 26, 2023