Kręgoszczelina

Najważniejsze informacje

• Kręgoszczelina: uszkodzenie cieśni kręgu; uraz nasila zgięcie i przeprost.
• Dotyczy kręgów lędźwiowych L4 i L5; to ponad 98% przypadków.
• W Europie kręgoszczelina i kręgozmyk dotyczą 5% ludzi; u sportowców 7–10%.
• Leczenie: 5–6 tyg. bez sportu, potem 6 tyg. rehabilitacji; powrót po 12 tyg. bez bólu.

Co to jest kręgoszczelina?

Sama kręgoszczelina to uszkodzenie małego kawałeczka kości, a dokładnie kręgu - wyjaśnia ortopeda Rehasport Łukasz Bartochowski (specjalizuje się w ortopedii, a jego szczególne zainteresowania medyczne dotyczą leczenia chorób kręgosłupa). Od kręgu odchodzi para wyrostków stawowych: jeden do góry, a drugi w kierunku dolnym. Przejście między nimi ulega uszkodzeniu – nazywa się to cieśnią kręgu lub węziną. To bardzo drobne miejsce, za to przenosi  bardzo duże obciążenia, szczególnie w momencie wykonywania ruchu przeprostu, czyli odgięcia do tyłu lub zgięcia.

Czy mając kręgoszczelinę trzeba uważać na zgięcia i przeprosty?

Kręgoszczelinę traktuje się trochę jak złamanie zmęczeniowe. Jeżeli weźmiemy spinacz biurowy, raz go zegniemy i wyprostujemy, to nic się jeszcze nie stanie. Jeżeli jednak będziemy go stale prostować i zginać, to zsumują się mikrouszkodzenia i dojdzie do przerwania ciągłości. Tak jest właśnie z kręgoszczeliną – do urazu dochodzi w przypadku trenowania sportów wymagających częstego zgięcia i przeprostu, zwłaszcza, jeśli towarzyszy im dodatkowa siła. Pewne grupy sportowców są bardziej predysponowane, np. piłkarze nożni, siatkarze, koszykarze, zapaśnicy.

Kto może mieć problem z kręgoszczeliną?

Czynnikiem powodującym powstawanie urazu jest to, jak elementy kostne układają się w stosunku do siebie. Nie każdy ma właściwą predyspozycję anatomiczną do uprawiania danego sportu. Zwłaszcza, gdy dochodzi do sumowania się przeciążeń w krótkim okresie czasu. Kręgoszczelina jest jedno- lub dwustronna, bo cieśń znajduje się po obu stronach kręgu. Pojawia się ona jako suma zbiegów okoliczności. Ze statystyk dotyczących mieszkańców Europy wynika, że kręgoszczelina (oraz kręgozmyk, który jest jej następstwem) dotyka około 5 procent ludzi.

U większości będzie ona bezobjawowa – te osoby nie będą nawet wiedziały o przypadłości, jeżeli nie będą nadwyrężać grzbietu. U sportowców to schorzenie występuje częściej – dotyka 7-10 procent. Z badań wynika też, że uraz kręgoszczeliny – spośród wszystkich sportów – najczęściej dotyka… skoczków do wody! Uprawianie tej dyscypliny wiąże się z nieanatomicznymi ruchami przeprostu – z bardzo dużą siłą w krótkim czasie. Ponad 40 proc. skoczków ma problem z tych schorzeniem!

Kręgoszczelina - które kręgi ulegają urazowi?

Kręgoszczelina nie dotyczy oczywiście całego kręgosłupa, a jedynie jego części lędźwiowej i dwóch ostatnich kręgów: czwartego lędźwiowego i piątego lędźwiowego. To ponad 98 proc. wszystkich przypadków. Dotyka też młodych osób przed 20. rokiem życia – w tym pacjentów po 13. roku życia. Jest to jednak o tyle niemiarodajna statystyka, że kręgoszczelina jest jednym z najbardziej nierozpoznawalnych schorzeń. W przypadku naszej kliniki badania diagnostyczne odbywają się nieco inaczej niż w otwartym lecznictwie, a to pozwala nam wykrywać ten problem skutecznie.

Kręgoszczelina - czy przerwa coś daje?

Objawy kręgoszczeliny są bardzo niecharakterystyczne – bolą po prostu plecy. Zaczyna się od bólu po jednej stronie, później bolą obie strony albo tylko druga. Ten ból występuje podczas aktywności fizycznej. Trenerzy nakazują wówczas przerwę i ból ustępuje. Tyle, że podczas powrotu do treningu – znów się pojawia. Gdy takie coś się zaniedba i przejdzie z nim do porządku dziennego, ból stanie się stały, np. podczas jakiejkolwiek aktywności w domu. Wciąż największy będzie jednak podczas dużego wysiłku fizycznego. Przeważnie taki pacjent ma zaleconą przerwę w uprawianiu sportu, przechodzi diagnostykę, którą jest normalne zdjęcie rentgenowskie. Takie zdjęcie jest w stanie zasygnalizować problem z kręgoszczeliną, ale stanowi tylko o podejrzeniu tego schorzenia. Badanie diagnostyczne powinno być wykonane wtedy w trzech klasycznych projekcjach: z przodu, z boku i skośnie.

Jak zdiagnozować kręgoszczelinę?

Koniecznie trzeba przeprowadzić dodatkową diagnozę. Idealna w tej sytuacji będzie tomografia, która znakomicie pokazuje kość i jej strukturę. Kręgoszczelina to taka malutka szczelinka, która ma mniej niż milimetr w obrębie kości. Problemem jest fakt, że dzieciom 13-, 14- czy 15-letnim badania tomografem nie wykonuje się, poza szczególnymi przypadkami, jak nowotwór. Pracownie rezonansu magnetycznego, m.in. w klinice Rehasport, mają specjalny program do obróbki obrazów rezonansowych. Nazywa się to rezonansem izowolumetrycznym i na jego podstawie obserwuje się kręgoszczelinę, bo daje obraz przestrzenny.

Dane statystyczne

• Kręgoszczelina (defekt cieśni kręgu) występuje u ok. 5% populacji ogólnej.
• U osób dorosłych opisywana częstość to 5–7%.
• U młodych sportowców z bólem krzyża kręgoszczelinę rozpoznaje się u ~50% pacjentów.
• W grupach intensywnie trenujących raportowano częstość do 31%.
• Metaanaliza u sportowców z bólem krzyża wykazała częstość kręgoszczeliny 41,7%.

Aby doszło do urazu kręgoszczeliny, musi nastąpić kilka rzeczy

• dotyczy osoby młodej
• w ruchu występuje ból
• ważny jest charakter aktywności
• problemy pojawiają się podczas wysokiej aktywności, a także podczas aktywności wyczynowej
• jest efektem częstych ruchów mających charakter zgięciowo-wyprostny

Pacjent sygnalizuje, że po całkowitym odpoczynku ból ustępuje, a po klasycznej rehabilitacji nie tylko nie ustępuje, ale nawet narasta.

Jak leczyć kręgoszczelinę?

Leczenie prowadzone jest tak, by nie trzeba było ingerować zabiegowo. Kręgoszczelina dotyczy młodych ludzi, aktywnych ruchowo, więc rehabilitujemy pacjentów bez konieczności przeprowadzania zabiegu operacyjnego. Proces rehabilitacji jest jednak inny niż przy klasycznych urazach grzbietu. Unikamy bowiem wykonywania ruchów zgięciowych czy przeprostnych.

Proces leczenia zaczyna się od pięciu, sześciu tygodni całkowitej rezygnacji z uprawiania sportu. Dodatkowo – pacjent ma „reżim wyprostny”, powinien chodzić prosto i unikać pochylania. W niektórych przypadkach zalecamy używanie specjalnego gorsetu, który będzie przypominał o prostej postawie.

Kręgoszczelina - drugi etap leczenia zachowawczego

Ten dość długi okres pierwszej części rehabilitacji jest frustrujący dla młodych ludzi, którzy są przyzwyczajeni do sporej aktywności fizycznej. W drugim etapie przechodzimy do właściwej rehabilitacji i stopniowo wprowadzany proces aktywizacji mięśniowej. Początkowo odbywa się on bez ruchu, później włączane są ruchy tułowia i kończyn, z coraz większą siłą. Wszystko odbywa się pod kontrolą fizjoterapeuty, który ocenia też możliwość zwiększenia zakresu ruchu.

Ten drugi okres trwa około sześciu tygodni i go nie skracamy. Całość daje dużą szansę powodzenia – po 12-tygodniach prosimy, by pacjent wrócił do aktywności, ale bez pełnego zaangażowania w początkowej fazie. Warunkiem pełnego powrotu do sportu jest brak bólu. Należy też pamiętać o przeciwwskazaniach: trzeba wyłączyć z treningu te najbardziej niekorzystne ruchy.

Kręgoszczelina - czy konieczna jest operacja?

Są przypadki, że takie trzymiesięczne leczenie zachowawcze nie wystarczy i trzeba operacyjnie przeprowadzić zespolenie kręgoszczeliny. Ponieważ jest to bardzo mały element kostny, to zespala się go bardzo małymi prętami. Malutka śrubka łączy dwa elementy, a my to robimy przezskórnie, czyli bez rozcinania skóry.

Po operacji następuje ten sam protokół leczenia, który trwa znów trzy miesiące. Rodzice, jeśli dowiadują się o konieczności przeprowadzania operacji, zalecają swoim dzieciom rezygnację z intensywnego trenowania sportu. Bardzo ważna jest świadomość – rodzice powinni zwracać uwagę, czy dzieci nie są zbyt eksploatowane podczas zajęć.

Jeżeli mamy kręgoszczelinę po obu stronach, to wówczas rozwija się już inne schorzenie, a mianowicie kręgozmyk. Jest on następstwem kręgoszczeliny i częściej dotyka osób starszych, którym kręgoszczelina nie przeszkadzała w życiu. Zaniedbany uraz się jednak rozwijał.

Pamiętaj, iż materiał ten ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej ani podstawy do samodzielnej diagnozy lub leczenia. W przypadku dolegliwości lub wątpliwości skonsultuj się z lekarzem (np. ortopedą) lub fizjoterapeutą.

Powiązane artykuły:

Poznaj inne możliwe przyczyny powodujące dolegliwości kręgosłupa.

Bibliografia:

• Rita Grazina, Renato Andrade, Filipe Lima Santos, José Marinhas, Rogério Pereira, Ricardo Bastos, João Espregueira-Mendes, Return to play after conservative and surgical treatment in athletes with spondylolysis: A systematic review, Physical Therapy in Sport, Volume 37, 2019, Pages 34-43
• Sara Goetzinger, Selen Courtney, Kathy Yee, Matthew Welz, Maziyar Kalani, Matthew Neal, "Spondylolysis in Young Athletes: An Overview Emphasizing Nonoperative Management", Journal of Sports Medicine, vol. 2020, Article ID 9235958, 15 pages, 2020.
• Tsukagoshi, Y., Kamegaya, M., Tatsumura, M. et al. Characteristics and diagnostic factors associated with fresh lumbar spondylolysis in elementary school-aged children. Eur Spine J 29, 2465–2469 (2020).
• Paul Gagnet, Kent Kern, Kyle Andrews, Hossein Elgafy, Nabil Ebraheim, Spondylolysis and spondylolisthesis: A review of the literature, Journal of Orthopaedics, Volume 15, Issue 2, 2018, Pages 404-407